Аңшы құстарды қолға қалай үйретеді?

Қолында жануары барәрі ат үстінде отырған бүркітші немесе сұңқар ұстаушы көрген кезде ешкім деешнар қалатынына, келісесіз бе? Ұлттық киімдегі сымбатты ер адамдар және сұңғақбойлы қыздар әсерлі көрінеді. Ал, құс иесі өз құсымен үйлесімді жұмыс істепжатқанын, алып бүркіттің табысын ұстағаның немесе сұңқардың дала бойынша еркінұшып, құсбегінің* қолына қайтып оралғанын көрген кезде тыныс тарылады. Бірақ,бұл әдемі көріністің артында үлкен кейде көпжылдық жұмыс жасырулы тұр. Құстықолға үйрету – күрделі үдеріс

Тарихтан

"Аңшы жануарлармен аң аулау (иттермен, гепардпен, аушы құстармен) Еуразия далаларында бірнеше мыңжылдықтар бойы таралған. Бұл туралы көшпелілердің тұрмысыжайлы баяндайтын археологиялық қазу жұмыстары мен ежелгі жазбалар дәлелдейді, -деп, биолог-аңшылық ғылымы, өлкетанушы Асылхан Артықпаев өз мақалалардыңбірінде аушы құстар тақырыбында жазған.– Заман өте келе аңшылықтың бұл түрі Еуропа мен Азия мемлекеттерінің ақсүектердің арасында кеңінен таралды. Орта ғасырларда аушы жануарлармен аңаулаумен Еуропа, Парсы, Үнді, Қытай монархтардың ақсүйектер мен шонжарлар айналысты, оларға қарағанда Ежелгі Қазақстан аумағында мұндай аңшылықпен барлықру мен тайпа қауымдастықтары айналысқан, бірақ, негізінде орта және үлкен жастыкісілер. Аушы құстар әр уақытта аса бағаланды, ал бүркіт пен сұңқар қасиеттіқұстар деп саналды".

Өткен замандарда аушы құстарды дайындау үшін балапандарды ұясынан алыпкеткен. Ұялар жұмыртқалар салынғаннан бастап, балапандардың ұшуына дейінаңдылған. Биологияның ерекшеліктерін және жабайы аңдардың табиғаттағы әдеттерінзерттеуге уақыт болды. Балапандардың толықтай жетілуі тек ата-анасының қасында өтетінің құсбегілер білген, сондақтан балапандардың ұядан ұшар кезінде алуғатырысты.

Маңызды кезең: құстың адамға дағдыланғанын күту

Аушы құстарды аңшылыққа дайындаудың тұңғыш кезеңдері олардың адамғадағдылануы болды. Аңшы құсты табиғатынан айырылғаннан кейін бір тәулік ішіндеоның қасында отырып шығуы қажет еді. Құсты бұл периодта «ырғаққа» (жаңа алынғанқұсты үйрету барысында қолданылатын тербелмелі бақан) отырғызды, жайлапкеудесін сипап ұйықтауға бермейтін. Уақыт өте келе шаршаған құс адамға үйренебастаған.

Бүгінгі күні аңшы құстардың қолға қалай үйретеді? Енді құстарды ұясынаналып кетуге тыйым салынған: аң аулайтын аушы құстардың барлық түрлеріҚазақстанның Қызыл кітабына кіреді.

Қазіргі күндері бүркіт, сұңқар және қаршығаның балапандарын Еуропа, Ресейкөшеттерінен сатып алуға болады. Ондай жануарлар көшеті Қазақстанда да бар.

Тікелей ұядан алынған балапандармен көшеттен алынғандардың арасындаайырмашылық бар ма? – жөнді сұрақ шыға келеді.Заманауи құсбегілер «жоқ» депжауап қайтарады. Әрбір құстың тұқымында бостандыққа деген махаббат және адамғадеген үркектік бар. Сол себептен балапанды көшеттен алып, қолға үйретудіңалғашқы сатысы тура сондай болады – иесіне үйрену.

Аушы құстармен әуестену тек құштарлық емес, ал өмір сүрі қалпы болған Қазақстанның ұлттық спорт түрлерінің қауымдастығының «Бүркітші» федерациясының вице-президенті және Орталық Азия мен Қазақстан бойынша Бүркітшілердің халықаралық қауымдастығының президентінің көмекшісі Бақыт Қарнақбаев құстықолға үйретудің үдерісін келесідей сипаттайды: – Құстың өздігінен ұшатын, тамақтанатын кезінде көшеттен алады, ол шамамен 3 айлығынан бастап. Жабайы құстар балапандары наурыз-сәуірде жарыққа (Қазақстан, Ресей, Еуропада және басқа маусымдарда Африка мен Аргентинада) шығады, ал шілді-тамыз айларында балапандар қанаттарына тұрып, аң аулай бастайды. Алғашқы айлары «шыдамдық» және адамғаүйрену үдері жүріп жатады. Күнде үш -бес сағаттан кем емес жабайы балапанды қолда алып жүру қаже, өз қолыңған тамақтандырасың, бірақ, тек қолғаптан ғана,себебі құс қолғап пен адамды тамақтану көзі ретінде таныған дұрыс. Сонымен қатар, қалай және қашан тамақтандыруда тепе-теңдік сақтау керек – тамаққа тойған құс ешқашан жұмыс жасамайды. Бірақ-та, құстың аштықтан әлі кеткен болса,онда ол ұша алмайды да аң аулай алмайды. Бұл кондицияны анықтау көмекшісіз қиын.

Аң аулауға уақыт келді!

Содан кейін, құсқолға бірітіндеп үйренген болса, қолдан тамақ ішетін, өзін сипауға қарсы келтірмесе, дауысыңды танып бастаса, 30-50 см қашықтықтан жем беруге бастауға болады. Қолғаптағы етті құсқа көрсетесің, ол қолға секіру керек, қолғап қасекіріп, беріліп тұрған жемді жеп қою қажет. Сол күні дәл осылайша құстықалыпты күйіне дейін тамақтандырып, жаттығуларды аяқтайсың. Келесі күні арақашықтықты метрге дейін алыстатуға болады. Құсты шақырасың. Осылайша, күнінешақырып, қашықтықты жүзден төрт жүзге дейін ұзартасың.

Құс өз иесін танып,шақырғанда қолына ұшып келетін кезден бастап ұшу қашықтығын ұзара отырып, аңаулауға үйретуге бастауға болады. Ол үшін белгілі бр белгі қолданылады:көгершін қанаты немесе қоян терісі алынып, оған ет байланылады. Осылайша, бұлдайындамаларды қармақ сияқты қолданылады, мысалы, теріні жіпке байлап тартылады, құстың томағасы (аңның басын және көзін жабатын телпек) шешіледі – қимылдап жатқан нысананы көріп шабуылдайды.

Аушы құстың баптап-баулауы нақты қай құстың үйретіліп жатқаны байланысты болады: бүркітауыр, салмақты, қауіпті құс, ал қаршыға мен сұңқардың ерекшеліктері басқа.Қазақстандағы үш аушы құстардың түрлеріне жеке-жеке жаттығу түрлерін қажет.

Құс - ит емес, көбірек жаттығу қажет

Құсты қолға үйрету үшін көп уақыт оның қасында болған, қаланың сыртында тұрған жөн, - деп, Бақыт Қарнақпаев сөзін жалғастырады.

– Құс – бір рет бұйырық бергеннен бірден үйрене салатын ит емес. Жыл сайын қайтадан жаттығу жасау қажет болады.Өйткені, аңшылық кезеңі өте қысқа – қарашадан қаңтарға дейін ғана. Сондықтанда, құсты келесі күзге дейін көп витамендер алу үшін, 5-6 айға созылатын түлеу жақсы өту үшін еселеп қоректендіру керек, ал түлеу аяқталғаннан кейін жаттықтыру үдерісі толықтай қайтадан қайталанады. Егер құс жаттықтырылмаса, жыл ішінде жай отырып, тамақтанып осындай мол өмірге бейімделіп аң аулауға тырыспайды. Ат шабыстарында қатысатын асыл тұқымды жылқылар сияқты құсты даспорттық күйге келтіріп жүру керек. Жылдың көп бөлігін жем беріп қоректендіріп,қамқорлық жасалады, одан соң, құс алғыр болса – бірнеше ай жаттығу, бірнеше айаңшылық.

Құс қымбат болғандықтан, оны ұстаудағы, оқытудағы қателіктерді барынша азайту керек. Ал егер адам осы кәсіп бойынша болса, бұл мүмкін. Мезгіл-мезгіл емес, үнемі солай өмір сүреді. Бұл істе тәлімгері бар.

Құстың құнды,қызылкітапты болса, оған қамқорлық көрсету, бағып-баулауындағы қателіктерді минимумға келтіру қажет. Ал, бұл, адамның тек сол іске құмар болып айналысқанда, сол іспен тек қысқа уақыт шұғылданбағанда, өз жетекшісі болғандағана мүмкін.

Салт-дәстүрлердің қайта өркендеуі

Аушы құстармен аң аулау салт-дәстүрлерінің өркенденуіне бүгінгі күнімемлекет те мазасызданған. Өйткені, еліміздің көптеген аудандарында олар,тіпті, ұмытылған. Бұрын білгір адамдар әр ауылда болса, қазіргі күндері өтесирек кездестіруге болады. Сол себептен уақытылы Қазақстан ұлттық спорттүрлерінің қауымдастығы «Бүркітші» федерациясы пайда болды. Оның бөлімшелеріеліміздің барлық нүктелерінде жұмыс істейді. Федерация мамандары барлық тілекбілдірушілерді құсты қамқорлық жасаудың, қоректендірудің негізгілеріне, тіптіқұсты қалай байлауға, оның қайда отырыратынына үйретеді.

Дәл осы үйрену барысында адамның өз өмірін аңшы құспен байланыстыруға дайындығын ұғынады.

Аңшы құстарды қайдан көруге болады?

Бүгінгі күндері Қазақстан аумағында аушы құстыры бар аңшылар арасындағы жарыстар, фестивальдер өткізіледі. Олардың қазақстандықтарға да, шетелден келген қонақтарға да қызықты және тартарлық екені сөзсіз.

Арасындағы көлемділері Ақмола облысындағы «Кансонар» жарысы және Алматы облысындағы Нұра аулына жақын «Илантау» шатқалында өткізіледі. Әдеттегідей,бүгінгі күнгі жарыстар театрлық шоуға ұқсас: құстардың «олжасы» үшін басқа аңдардың тұлыптары қолданылады. Адамның құспен арақатынасын көрсететін жаттығулар көз аларлық – «Бүркiттi қолға шақыру», «Ерiктi ұшу».

Туристерге аңшылыққа қатысуға болады, бірақ, бұл, туристік компаниямен келістіріліп, ұйымдастырылатын эксклюзивті тур болады. Қалай алғандағы,кіреберісі тегін болатын фестиваль болсын, қымбат тұратын жекеленген тур болсын– ешкімді де енжар қалдырмас!

*Құсбегі – бүркіт, сұңқар, қаршығаны қолға үйрететін маман.